Co to jest psychoterapia, czemu ma służyć oraz po co ludzie przychodzą do gabinetu terapeutycznego?

Guma byłaby znakomitym materiałem, gdyby nie to, że jej giętkość czyni ją niezdatną do wielu zastosowań.

Alphonse Allais

Historia.

Rozmawia dwóch facetów na ulicy.
– Kim pan jest z zawodu? – pyta pierwszy.
– Pomagam ludziom znaleźć swoje miejsce w danym momencie życia – pada odpowiedź.
– Psychoterapeuta?
– Nie, taksówkarz.

Prześwity.

Rozpoczynamy od podstawowego pytania, jaki jest cel psychoterapii i kto, w związku z tak lub inaczej postawionym celem, może profesjonalnie lub amatorsko ów zawód wykonywać. Jeśli przyjmiemy, że celem jest ustrukturalizowane działanie prowadzące do zmiany zachowania (funkcjonowania) klientki, to już w tym momencie otwiera się przed nami niezmierzony kosmos. Oznacza to bowiem konieczność określenia jakie zachowanie (lub sposób funkcjonowania człowieka) jest uznane za właściwe lub nie (co jest zwykle przedmiotem norm wyznaczanych przez różnego rodzaju ideologie/religie), zbudowania metodologii (wynikającej z filozofii ) jak to badać, oraz stworzenia metod diagnostycznych opisujących zachowania niepożądane.

Psychiatrka ma w tej kwestii znacznie prostsze zadanie, dysponuje bowiem szczegółowym katalogiem zachowań uznanych przez zespół profesjonalistów za objawy zaburzeń psychicznych, które może łatwo odnieść do tych opisywanych przez pacjentkę oraz u niej obserwowanych. Na szczęście lub nieszczęście większoś tćerapeutek nie zastanawia się nad postawionymi tutaj pytaniami, gdyż w przeciwnym wypadku rozpoczynanie praktyki terapeutycznej miałoby miejsce nie wcześniej niż po osiemdziesiątym roku życia. W tej materii szczególnie użyteczne jest zastosowanie efektu Dunninga-Krugera, który zwraca uwagę, że niekompetencja jest podstawą pewności siebie i podejmowania konkretnych działań.

Przypomina mi to żart, jak pewien profesor uniwersytecki odwiedził swojego brata na wsi i chciał mu jakoś pomóc w pracy. Ale cóż taki profesor może robić w wiejskim obejściu? Brat w końcu zabrał go do stodoły i mówi:
– Słuchaj masz tu stertę ziemniaków, rozdziel je na małe, średnie i duże.
Gdy wieczorem wszedł do stodoły brat profesor siedzi przed oczywiście nieruszoną stertą ziemniaków i z rozpaczą pyta:
– Ale jakie to są małe, średnie i duże?
Jak powiedziałem psychoterapeutki rzadko zastanawiają się nad podstawami swojej działalności. Dlatego też istnieje wiele mitów i nieporozumień na temat psychoterapii, oraz niespójności licznych koncepcji, a często zwykłej bzdury w ramach danego podejścia psychoterapeutycznego. Poniżej w dużym skrócie przedstawię punkt widzenia, który aktualnie wydaje mi się absolutną podstawą każdego działania psychoterapeutycznego (i nie jest to podejście psychologii procesu, z którą od lat nie jestem już związany). Bardziej szczegółowo opisałem to w swoim Traktacie o psychoterapii (Teodorczyk, 2017).

Psychoterapia, wbrew temu, co się powszechnie sądzi, nie zajmuje się doświadczeniami czy przeżyciami pacjentek, zajmuje się echem tych doświadczeń i przeżyć, a to czyni dużą różnicę. Podobnie jak historia czy archeologia nie rejestruje dziejów czy wydarzeń, lecz tylko ich echa.
Z tego względu zarówno psychoterapeutka jak historyczka lub archeolożka musi się opierać zarówno na wyobraźni, jak i na percepcji czy pamięci. Żadna z nich też nie jest w stanie wykroczyć poza mityczne i kulturowe ramy tych narzędzi oraz możliwych związków i interpretacji dopuszczalnych w tych mitycznych i kulturowych wzorcach. To sprawia, że psychoterapeutka zawsze tworzy pewną iluzję – zajmuje się jedynie zniekształconą/wyobrażoną rzeczywistością psychiczną, w najlepszym wypadku pacjentki, w najgorszym zaś swoją własną lub kulturowym konstruktem jednej bądź drugiej.

Cel psychoterapii jest w swej istocie pogański w rozumieniu Marca Augé. Pogaństwo bowiem
z ciekawością i tolerancją akceptuje nowości; będąc zawsze skłonne do wydłużania listy bogów, dopuszcza dodawania, zmianę, ale nie syntezę. Nie ma nigdy dualistycznego charakteru i nie przeciwstawia ducha ciału (…) Zakłada ciągłość między porządkiem biologicznym a porządkiem społecznym. (…) Zbawienie, transcendencja i tajemnica są mu zasadniczo obce. (…) Pogaństwo nie miało nigdy praktyki misjonarskiej (Augé, 2010, s.11).

Innym możliwym podejściem jest przyjęcie, że celem psychoterapii jest po prostu zmniejszenie cierpienia pacjenta, co pozornie ułatwia nasze działania. Jednak tylko pozornie, bo w tym kontekście nasuwają się nieuchronnie bardzo trudne pytania: czym jest cierpienie i z jakiej perspektywy należy na nie patrzeć oraz z czego dane cierpienie wynika? I znowu psychiatrki mają w tej kwestii prostszą sytuację, gdyż od lat osiemdziesiątych XX wieku powszechnie przyjmuje się, że do podjęcia działań wystarczy subiektywne cierpienie odczuwane przez pacjentkę.

W Azji opowiadało się niegdyś historię o pewnym wieśniaku, który miał tylko jednego konia, którym obsługiwał wszystkie prace w swoim obejściu. Niestety pewnego dnia koń uciekł. Sąsiedzi przyszli, żeby go pożałować, mówiąc jakie nieszczęście go spotkało.
– Nie wiadomo, czy jest to nieszczęście – odparł krótko wieśniak.
I miał rację, bo następnego dnia koń nie tylko wrócił, ale przyprowadził ze sobą drugiego. Tym razem sąsiedzi przybiegli z gratulacjami, że spotkało go takie szczęście.
– Nie wiadomo – odparł ponownie wieśniak.
I znów miał rację, bo wieczorem syn spadł z konia i złamał nogę.
– Musisz bardzo cierpieć, współczuli mu sąsiedzi, los cię ciężko doświadcza.
– Nie wiadomo, odpowiedź wieśniaka była wciąż taka sama.
I znów miał rację, bo za tydzień wybuchła wojna, a synowi udało się, bo nie został zaciągnięty do armii.

Tę historię można ciągnąć dopóty, dopóki opowiadającemu wystarczy inwencji, a słuchaczom cierpliwości. Wynika z niej jednak morał: dłuższa bądź krótsza perspektywa określa szczęście lub niedolę wynikającą z danego zdarzenia, co w kontekście psychoterapii wydaje się niezwykle ważną konstatacją.

Czy jednak w terapii możemy opierać się na morałach? Oczywiście nie, można wszak dobierać morały prowadzące w przeciwne strony. Czy można więc myśleć o terapii jako pewnego rodzaju „wychowywaniu“ klientki? Żadna zapewne terapeutka by się pod tym nie podpisała, ale z drugiej strony czy powszechnie spotykana w różnych podejściach postawa: „weź odpowiedzialność za swoje życie i decyzje“ nie jest formą wychowywania? I czy w takim kontekście idea równej relacji terapeutycznej nie jest iluzją? Zagadnienie to stawia również kwestię jaka jest różnica między psychoterapią, a filozofią rozumianą jako „sztuka życia“. Zajmę się tą sprawą w innym miejscu.

Pytanie o istotę psychicznego cierpienia ponownie otwiera kosmos związany tym razem z koniecznością odpowiedzi na pytania, kim jest człowiek, jak działa psychika i podobne niezwykle trudne kwestie. Jeśli bowiem uznamy, że cierpienie bierze się z pragnień, jak chcą buddyści, to droga postępowania jest całkowicie jasna, ale jeśli sądzimy, że bierze się z niedoboru pewnych substancji w mózgu lub z traumatycznych wydarzeń w życiu, to idziemy w zupełnie inne strony. W obliczu niemożności udzielenia jednoznacznych odpowiedzi zwykle chwytamy się rozwiązań „łączących“ – człowiek jest jednością psychofizyczną, więc przepisujemy leki, badamy traumy i stosujemy psychoterapię opartą na określonej ideologii (behawioralnej, analitycznej, humanistycznej itp.), co wcale nie ułatwia sprawy, bowiem różne podejścia nadal prowadzą człowieka w różne strony.
Karl Popper, chyba najbardziej znany filozof nauki, zwracał uwagę, że zasada stojąca u podstaw wszelkiej racjonalnej refleksji stwierdza, iż nasza wiedza zawsze pozostanie jedynie prowizoryczna. Całkowita pewność, jego zdaniem, jest iluzją i dopiero, gdy to zaakceptujemy, nasze wysiłki poznawcze nabiorą sensu.

Możemy też uważać, że terapia polega po prostu na życzliwym (dowolnie pojmowanym – milcząco, racjonalnie, rozumiejąco itp.) odsłuchaniu klientki (taksówkarz w naszym żarcie), ale to by oznaczało, że psychoterapię może uprawiać każdy, a ewentualne szkolenie musiałoby polegać wyłącznie na kształceniu zdolności empatycznego i aktywnego słuchania. Powstaje w związku z tym kolejne ważne pytanie – czy psychoterapia jest nauką czy raczej przynależy do dziedziny literatury i sztuki. Przypomina się znane powiedzenie, że psychoanaliza Freuda była po prostu literaturą, problem w tym, że psychoanalityczki zbyt długo nie były tego świadome. I nie chodzi o to, że odkrycia Freuda były nieprawdziwe – niektóre z jego intuicji zostały później potwierdzone przez badania naukowe, chodzi o sposób w jaki on swoje twierdzenia wyprowadzał. Ważne też jest w tym momencie, żebyśmy za Richardem Feynmanem powtórzyli, że nauka nie mówi co jest prawdą, określa jedynie, co wiemy na dany temat z określonym stopniem prawdopodobieństwa. Albo też, jak pisał niemiecki filozof Hans Vaihinger – że prawda jest jedynie najbardziej wygodnym i użytecznym błędem.

Cała książka jest pisana rodzajem żeńskim, w przypisie we wstępie wyjaśniam, że oznacza to występującą w danej roli osobę o dowolnej tożsamości płciowej lub braku takiej jednoznacznej tożsamości.